همان‌گونه رفتار كنى كه با پسر رسول خدا كردى . « 1 » حصين بن منذر رقاشى مىگفت : سوگند به خدا ، معاويه هيچ‌يك از تعهداتى را كه به حسن داده بود ، انجام نداد . حجر و يارانش را كشت ، با پسر خود يزيد بيعت كرد و حسن را زهر داد . « 2 » ابو عمر به نقل از قتاده و ابو بكر بن حفص گويد : حسن بن على مسموم شد . او را زنش كه دختر اشعث بن قيس بود ، مسموم كرد . گروهى ديگر برآنند كه اين كار را با دسيسهء معاويه انجام داد و پولهايى هم از او گرفت ، خدا مىداند . « 3 » آنگاه صدر روايت مسعودى را نقل مىكند . سبط بن جوزى مىنويسد : دانشمندان سيره‌نويس ، از جمله ابن عبد البرّ نقل كرده‌اند كه آن بزرگوار را زنش جعده دختر اشعث بن قيس كندى مسموم كرد « 4 » و سدى نقل مىكند كه يزيد بن معاويه او را به مسموم‌كردن حسن بن على تحريك كرد و گفت : ترا به زنى خود مىگيرم . پس او هم حسن را مسموم كرد و هنگامى كه او وفات يافت ، جعده به يزيد پيام داد كه به عهدش وفا كند . يزيد گفت : من ترا براى حسن نمىپسنديدم ، چگونه براى خود بپسندم ؟ به نوشتهء شعبى معاويه اين زن را برانگيخت و گفت : حسن را مسموم كن ، ترا به پسرم يزيد تزويج مىكنم و هزار درهم نيز پول مىدهم . وقتى كه حسن وفات كرد ، نزد معاويه كس فرستاد و خواست كه به وعده‌اش وفا كند . معاويه نيز پول را فرستاد ، ولى اظهار داشت : من يزيد را دوست دارم و به حياتش دل بسته‌ام . اگر اين دلبستگى نبود ، ترا به دو تزويج مىكردم . شعبى قريب به اين مضمون را نقل كرده گويد : حسن به هنگام مرگ مىگفت : معاويه به هدفى كه از كشتن من داشت ، رسيد . سمى كه به من داد ، كارگر افتاد و او به آرزوى خود رسيد ، اما به خدا سوگند كه او به عهد خود وفا نمىكند و آنچه گفته راست نيست . آنگاه از طبقات ابن سعد نقل مىكند كه معاويه بارها آن بزرگوار را مسموم كرده بود .

--> ( 1 ) . شرح ابن ابى الحديد : 4 / 4 . ( 2 ) . همان : 4 / 7 . ( 3 ) . الاستيعاب : 1 / 141 . ( 4 ) . تذكرة الخواص 121 .